ภาวะองคชาตแข็งตัวค้าง (priapism)

ภาวะองคชาตแข็งตัวค้าง (priapism) คือการแข็งตัวที่คงอยู่นานเกิน 4 ชั่วโมง โดยไม่สัมพันธ์กับการกระตุ้นทางเพศ หรือยังคงแข็งตัวต่อไปนานหลังจากความรู้สึกทางเพศหมดไปแล้ว ภาวะนี้ไม่ใช่สัญญาณของสุขภาพดีหรือความแข็งแรงทางเพศ แต่เป็นภาวะฉุกเฉินทางระบบทางเดินปัสสาวะ

ภาวะนี้แบ่งเป็น 2 ชนิดหลัก ชนิดขาดเลือดหรือชนิดเลือดไหลเวียนต่ำ (ischaemic หรือ low-flow) พบบ่อยที่สุดและเป็นชนิดที่อันตราย เพราะเลือดค้างอยู่ในโพรงเลือดขององคชาตและไหลออกไม่ได้ เนื้อเยื่อจึงขาดออกซิเจน มักแข็งเกร็งและปวดมากขึ้นเรื่อยๆ ส่วนชนิดเลือดไหลเวียนสูง (non-ischaemic หรือ high-flow) พบได้น้อยกว่า มักเกิดหลังได้รับบาดเจ็บบริเวณขาหนีบหรือฝีเย็บ มักไม่ปวด และเร่งด่วนน้อยกว่า แต่ก็ยังต้องได้รับการตรวจประเมิน

การแยกชนิดมีความสำคัญเพราะวิธีรักษาต่างกัน แต่คุณไม่สามารถแยกได้เองที่บ้านอย่างแม่นยำ การแข็งตัวที่ปวดและแข็งเกร็งนานเกิน 4 ชั่วโมง ให้ถือว่าเป็นชนิดขาดเลือดและเป็นภาวะฉุกเฉินไว้ก่อน จนกว่าแพทย์จะประเมินเป็นอย่างอื่น

ปัจจัยที่สำคัญที่สุดต่อผลการรักษาคือเวลา ยิ่งทำให้เลือดกลับมาไหลเวียนตามปกติได้เร็วเท่าไร โอกาสที่สมรรถภาพการแข็งตัวจะยังคงอยู่ก็ยิ่งมากขึ้นเท่านั้น

ภาวะแข็งตัวค้างชนิดขาดเลือดมีปัจจัยกระตุ้นที่รู้จักกันหลายอย่าง สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดในคลินิกสุขภาพชายคือการใช้ยาฉีดรักษาภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศ ยา alprostadil และยาผสมอย่าง TriMix (papaverine, phentolamine และ alprostadil) ออกฤทธิ์โดยคลายหลอดเลือดในองคชาต หากร่างกายตอบสนองแรงเกินไป การแข็งตัวก็อาจค้างอยู่ได้ นี่คือเหตุผลที่การฉีดครั้งแรกต้องอยู่ในความดูแลของแพทย์ และต้องค่อยๆ ปรับขนาดยาอย่างระมัดระวัง

ยาหลายชนิดทำให้เกิดภาวะนี้ได้ Trazodone (ยาทราโซโดน) ซึ่งเป็นยาต้านเศร้าที่บางครั้งใช้ช่วยเรื่องการนอน เป็นตัวอย่างที่รู้จักกันดี ยาต้านเศร้าบางตัว ยาต้านโรคจิต และยาลดความดันโลหิตบางชนิดก็มีรายงานเช่นกัน ยาเสพติดและการดื่มแอลกอฮอล์หนักก็เพิ่มความเสี่ยงด้วย

โรคประจำตัวก็มีผลเช่นกัน โรคโลหิตจางชนิดซิกเคิลเซลล์ (sickle cell disease) และโรคเลือดอื่นๆ เป็นสาเหตุสำคัญทั่วโลก และภาวะแข็งตัวค้างอาจเป็นอาการแรกที่ปรากฏ ส่วนการบาดเจ็บบริเวณเชิงกรานหรือฝีเย็บมักทำให้เกิดชนิดเลือดไหลเวียนสูง (non-ischaemic หรือ high-flow) และในบางรายก็ไม่พบสาเหตุ